محمد باقر خلخالى
سئويملى شاعريميز محمدباقر خلخالى نين حيات وفعاليتى حقينده معلوماتيميز چوخ قيسسادير. رحمتليك محمد على تربيت " دانشمندان آذربايجان " كتابيندا, اونون حياتى حقينده يازير كى.: خلخالى 1310 هجرى قمرى ده هله حياتا گوزيومماميشدير. باشقا منبع لره گوره محمدباقر خلخالى 70 ايل بو دونيادا ياشاميش و " سخنوران آذربايجانين" يازديغينا گوره او, شنبه 14 شوال 1316- هجرى قمرى ده بودونيادان كوچموشدور. محمدباقر خلخالى نين ياراتديغى بويوك اثر " ثعلبيه " ياتولكو حكايه سيندن عبارت دير, بواثردونه – دونه تبريزده – تهراندا – استانبولدا و باشقا شهرلرده باسيليب و ساتيشا بوراخيليب و گئنيش خلق كوتله لرى نين نظرينى اوزونه جلب ائده رك, خلقين طرفيندن گوزه ل بيرشكيلده قارشيلانميشدير. محمدباقر خلخالى بو مثنوى دن باشقا بيرپارا فارسجا و توركجه شعرلر يازميشدير, بيز بورادا يالنيز اونون تولكو حكايه سى ياخود " ثعلبيه " كتابى حقينده دانيشماق و شاعرين اجتماعى, فلسفى, دينى و خلقى گوروش لرينى تحليل ائتمك ايسته ييريك. بيلديگيميزكيمى لاپ قديم دوره لرده, خصوصيله اورتا عصرلرده, شاعرلر, متفكرلر, يازيچيلاروها بئله اجتماعي عاليم لر حاكم شرايطين ياراتديغى استبداد, ظولم, قورخو و امنيت سيزليك نتيجه سينده, اوزاوره ك سوزلرينى, اعتراض و تنقيدلرينى, مستقيم و اوز- اوزه بيرشكليده يوخ, نظرلرينى و گوروش لرينى حيوان لارين ديليندن دئميشلر, بونا نمونه اولاراق " كليله و دمنه" نى, عبيدذاكانى نين "سيچان پيشيك" اثرى فارس ديلينده كريلفون حيواتلار ديليندن ياراتديغى حكايه و تمثيل لرينى گوسترمك اولار. محمدباقر خلخالى نين ياراتديغي بو " تولكو حكايه سى" آذربايجان توركجه سينده بئله بير وظيفه نى داشيير. شاعر, بوگوزه ل و بديعى مثنوى نين ياراتماق مقصدينى كتابين سونوندا بئله تصويرائدير:
بحمدالله كتاب ثعلبييه تمام اولدو عجب شيرين قضييه عوام الناسه يازديم بو كتابى موجه اونلارا قيليديم خطابى دئييب چون مضحكه ائتديم ظرافت اونون ضمنينده هم يازديم نصيحت نئچونكى خلقه حق آجى گليبدير ظرافت سوزلرى شيرين اولوبدور قاريشديرديم ايكى سين گلدى حاله يئتيشدى منتهاى اعتداله
خلخالى نين ياراتديغى بو اثرينى گره ك مختلف نقطه – نظرلردن تحليل ائده ك, شاعر بو اثرينده, اوزو روحانى و مجتهد اولا – اولا, روحانى نمالرى, عمل سيز عاليم لرى, دين آدينا باشلارينا بيرباتمان آغيرليغيندا عمامه باغلاييب خلقى توولايانلارى, بديعى و آچيق بيرشكليده افشاائدير, او, روحانى نمالره خطابا بئله دئيير:
دانيش دوغرو, دئ جايديرما سوزووى منه, قاچ, گئت, تانيتديرما اوزووى سوزون شيرين, اوزون بدتر ايلاندان سويا تسبيحيوى چكمه يالاندان اگرچى ديلده, دونيادان كئچيرسن وليكن قورد كيمى قانيم ايچيرسن اوزون عاليم وليكن بى عمل سن سوزون ياخشى, اوزون اما دغل سن بلى عاليم اولان, عامل گره كدير شريعت امرينه كامل گره كدير چون عاليم گئتمه سه اوز بيلديگينه يقينا اعتقادى يوخدو دينه آدين ملا قويوب سوزدورمه قاشين عمل ايسترلر چوخ اويناتما باشين اوزون "لاتاكلو" حمكون دئييرسن يئتيمين مالينى يكجا يئييرسن دوروب اوزگه لره دقت دوتارسان اليوه دوشسه قورد كيمى اوتارسان عمل ديوارى نين آلتين اويوبسان ايشين بو, آديوى ملا قويوبسان معاش كار و بارين عشوه دندير هامى خورد و خوراكين رشوه دندير
محمد باقر خلخالى, عمل سيز عاليم لرى, آدلارينى امين الشرع و ياخود امام جمعه قويوب, عوامين اطلاع سيزليغيندان و سوادسيزليغيندان استفاده ائديب, آتلارينى دورد نالا هر طرفه چاپانلارى و قاضى آدييلا, حلالى, حرام و حرامى حلال ائدنلرى مخاطب قرار وئريب بئله دئيير:
عمل يوخسا شريعت ده دولانما آدين قاضى قويوب چوخ قاضيلانما
شريعت اهلى سن, آللاهى آتما گوزه لجه دينيوى دونيايه ساتما عزيزيم بير- بيرينه وورما خلقى اوزون ديرناق چاليب قيرديرما خلقى
گورنده پول اوزوقويلو ييخيلما گوزه تله دال- قاباغين تئز سوخولما كئچيب اندازه دن جاه و جلالين داخى تعريفه گلمير ملك و مالين امين الشرع سن يا شيخ الاسلام امام جمعه سن يا صدرالاعلام هامى عالم باشيزا آند ايچيرلر سيزين حوكموزله جانلاردان كئچيرلر سوزون اوتگون اولوبدور حق- ناحق كى سن سن دهرده آقاى مطلق گره ك علم اهلى، اهل عشق اولسون عوام الناس اوچون سرمشق اولسون
شاعر يازيب ياراتديغى مثنوى ده خلقين شفاهى ادبياتيندان- ناغيل و مثل لريندن عنعنه و دب لريندن چوخ باجاريقلا استفاده ائديب و ديليميزين نه قده ر گوزل, نه قده ر اينجه و ظريف و نه قده ر زنگين و ايفاده لى اولماسينى بويوك استادليقلا گوسترميشدير:
نولئيدى بوينونا بير قول سالايديم يوزوندن بيرجه دوزلو ماچ آلايديم خيالينه دوشنده كوك فريك لر اته گويا كى عورتلر يئريك لر باخيب گوردو اوره ك دورماز پيريلدار باغيرساق لارى, آجيندان قيريلدار خيال ائيلردى اوز دردينه درمان بو فكره چولغانيب قالميشدى حيران *********** او كس لر كيم جهاندا ايشله مزلر چوره ك هرگز دويونجا ديشله مزلر
عزيزيم اولماسا, سعى و تلاشين دوزه لمز ايستى آشين آغ لواشين *********** فراقين چوخ ياخار بى كس آنانى مثل دير " قورقانين چيتلار يانانى" اليوه هر نه دوشدو تئز قاييت گل عيالين آجدى اولما چوخ معطل گئديب عربتده قالما جان مادر " يئييب كنگر عزيزيم سالما لنگر" *********** اوزه رريك يان, اوزه رريك سن هاواسن هزاران درد بى درمان دواسن اوزرريك يان, توتون وئر قان قوووشسون قادا اوندان, بلا اوندان سوووشسون ********** ائشيگى اوزگه خلقى يانديريردى ايچى ملانى چوخ اودلانديريردى بالام آت گئت نه سيدسن نه ملا سنه بير وئج وئره حاشا و كلا! قولوون قووتينى آللاه آلسين منيم كيمى الين قوينوندا قالسين اگر اللى قوناق گلسه داريخمام يولاساللام تمامينى كاريخمام منه داخى ديريلمه كليك چتين دير دوداق- دوداغيم اوسته يئددى گون دور نه خوش زاد دير عزيز ائتمك قوناغى قاباغينا قوياسان قيقاناغى آچاسان خدمتينه آغ لواشى چاناغا دولدورارسان يارما آشى
نه بير يولداش نه بير قارداش ياتيب تك چيخيب توكدن بهاليق ايت لرى تك گوزو ياشلى الى قوينوندا قالميش آجيندان رنگى ساپ سارى سارالميش سورونردى, ايمه كلردى, گئده ردى تيخينيب ناله و فرياد ائدردى
اوچوروم يئرلرى گاهى چيخاردى آياق بند اولماييب بيردن آخاردى داغين تورپاقلارين باشه الردى چكردى آه, جيران تك مه لردى
نمونه گتيرديگيم بو شعرلر ديليميزين زنگين ليگينى گوسترديگى حالدا, شاعرين بو ديلى دريندن منيمسه مه سينى و بو ديلده بديعى, گوزه ل و اونودولماز اثر ياراتماسينى بوتون عينيتى ايله گوزوموزون قاباغيندا جانلانديرير, يازيلان و ياراديلان بو بيت لر, آذربايجان توركجه سى نين قدرتلى, دولغون، ايفاده لى و درين اولماسينا پارلاق بير نمونه اولا بيلر. ايفاده ائديلن بو مضمون لار هم موضوع اعتبار ايله و هم ده ديلين چيلخا, آيدين و هر بير بديعى اثره قالب اولماسيندا اوز قدرتينى گوسترير. محمد باقر خلخالى, آذربايجانين، بوتون باشقا شاعر و صنعتكارلارى كيمى, اوز اثرينده وطنه و خلقه محبتينى تام بير صميميت ايله نشان وئرير. او, تولكونون, آناسى نين ديليندن اوغلونا وطن حقينده بئله سويله يير:
قاليب غربتده ال چكمه وطندن بيابان ايچره ياد ائيله چمندن اگر اولسان اوغول اهل تفنن گئديب غربتده سن سالما توطن! گئجه- گوندوز وطندن ياد ائدرسن هميشه نى كيمى فرياد ائدرسن
شاعر, جمعيت ده اولان ضديتلرى و صنيف لرين مختلف ليكلرينى گورور و بو مسئله اون دريندن دوشوندورور, آنجاق او, اوز دونيا گوروش ايله بو مسئله يه ياخينلاشير و اونو حل ائتمگه چاليشير:
بريسينه ميسر ناز و نعمت بيريسى آج, چكر يوزمين مذلت بيريسى چييره ييب ياغلى پلودان بيريسى دويماييبدير, نان- جودان بيريسى نين ياغار دولت باشيندان بيريسى گورمه ييب بير پول, ياشيندان بيرى دايم چالار چنگ و چغانه بيريسى، نى كيمى گلميش فغانه
بيريسى بير تيكه قنده تامارزى چاى ايچمكده بيرى قويموبدور آرزى بيرى اطلس تومان گئيميش داماقلى بيرينين بير تومانى وار ياماقلى بيرينين منزلى قصر الكرامه بيرى حسرت قاليب بير هيسلى دامه
خلخالى, آروادا, اوشاغا, دده يه, ننه يه, قايغى و محبتى اوز اثرينده بير انسانى سجييه كيمى سفارش ائدير. او, قادين لارين، عايله ده, آغير ظولم آلتيندا ياشاييب, بير تيكه چوره ك يئمك اوچون هر بير شماتت و جبره دوزمه لرينى و حتا بئله ناحق يئره سويولوب و دويولمه لرينى, بويوك بير استادليقلا تجسم ائدير. او, تولكونون ديليندن وداعلاشما زامانى آروادينا خطابا بئله دئيير:
منيم دورومده هئچ گون گورمه دين سن ائويمده بيرجه دوران سورمه دين سن قاليردين آج گتيرمزدين اوزومه سويرديم هر نه, قالمازدين سوزومه نه محنت چكميسن بالديز اليندن دوزه ردين بيرجه چيخمازدى ديليندن آنامدان هم آتامدان چوخ سويولدون سويولمك سهل دير, آرتيق دويولدون قارا گونلر گوروب هئچ قاچمادين سن ائشيكده عيبى ميزى, آچمادين سن
شاعر, قادين لاريميزين نه قدر وفالى اولوب ارلرينه اولان محبت و صميميت لرينى و اونلارى اوز ارلرينه بير حقيقى حيات يولداشى اولوب, ياشاييشين آغير يوكونو چكمه لرينى, بديعى بير طرز ايله اوخوجونون گوزونون قاباغيندا جانلانديرير. او, تولكونون آروادى نين ديليندن تولكو، وطنى ترك ائديب ياد بير ديارا گئدن زامان بئله دئيير:
وصال ايامى تك, قاچما اماندير شب هجران كيمى بيرجه دايان, دور! فراغين دردينه باللهى دوزمم اوزومدن ال اوزوب, سندن ال اوزمم گوزوم نورى منى سالما فراغه آماندير گئتمه سن گوزدن قيراغه! جهاندا, بير- بيريندن دويماديق بيز دويونجا ياسديغا باش قويماديق بيز كمان تك قامتيم غمدن خم ائتمه! نصيبى مى منيم درد و غم ائتمه! سوروننم طفل تك گللم دالينجا ال اوزمم دامنيندن تا اولونجا
ايكى گوزياشى آز دير ايسته رم كاش بولود كيمى هامى يئردن توكوم ياش اوره ك اود دوتدو اى اميدگاهيم اينانيرسان، ندير بو دود آهيم
شاعر, قادينلاريميزين اجتماعى حياتيميزدا اولان روللارينى و اونلارين صميميت و صفالارينى زحمت و فداكارليقلارينى, آچيق و آيدين بير صورتده گوسترير. محمد باقر خلخالى نين باخيميندان، اره خائن چيخان آرواد, ارين خيانتى نتيجه سينده، يالنيز بئله بير ايشه ال وورور, بونا گوره ده او, آروادين اوستونه ائولنمه گى بئله منع ائدير. شاعر, چوخ بديع و گوزل بير شكيلده بوتون كيشى لره تاپشيرير كى، هواى نفسه اويمايين و دئمه يين كى, هر عورتده باشقا بير لذت و باشقا بير داد وار, او بو باره ده بئله دئيير:
بلى چوخ ياخشى دور دونياده عورت يئتر غم گونلرينده داده عورت
گئجه وقتى سنه، همخوابه، يولداش گونوزلر, ايش گوره ن حالتده قارداش تاپار رونع اونونلا, ائو- ائشيگين چكر نوكر كيمى دايم كئشيگين باخار عورت الينه قاب- قاجاغين اونونلا ايستى دير، تندير، اوجاغين چيخاردير باشه، هر نه ايش- ميشين وار دوزلدر هر نه لازم پيشميشين وار وفالى عورتين هئچ قيمتى يوخ وفاسيز اولسا باتسين گوزونه اوخ وفالى عورته قيلما خيانت اليندن هر نه گلسه قيل اعانت عيالينه اگر ار خائن اولسون نئجه عورت اره, آرخايين اولسون
باشقا بير يئرده يئنه بئله دئيير:
سنه بير سوز دئييم ديل لنمه قارداش! عيالين اوستونه ائولنمه قارداش! نئچونكى گورمه ديم من اى وفادار ايكى عورت لى اولسون مرد ديندار هواى نفسه اويما، قيلما اصرار دئمه هر عورتين بير لذتى وار! گونو آلسان، گونو قاره ائدرسن اوزون هر ايش دن آواره ائدرسن نه ياخشىسوز دئدى اول آدى گلزار مسلمانلار گونوم يوخدور, گونوم وار ايكى دير چون گوزون, ايكى گوزه باخ جهالت ائيله مه جانيم سوزه باخ!
محمد باقر خلخالى, بير دين آدامى اولوبسا, او, بو دونيانى فانى حساب ائدير، ابدى و باقى دونيا اوچون چاليشماق و زحمت چكمگى تاپشيرير. اونون عقيده سينه گوره, بو دونيا دار مكافات اولماقلا برابر, او دونيانى آرزو ائدنلر و ابدى سعادته دوغروجان آتانلار عبادت اهلى اولوب, خلقين و خصوصيله تاپدانميش صنيف لرين اليندن دوتوب و مظلوم انسانلارا يارديم ائتمه لى ديرلر, او دئيير:
بلى دونيا ائوينده هر نه آفات گله گر باشيوا اولموش مكافات نه گلسه باشيوا گور اوز گوزوندن مشخص بيل اوزوندندير, اوزوندن يئتيمى اينجيديب سالما فغانه يئتيم ائيلر اوشاقلارين زمانه گوزوم اينجيتمه البته فقيرى اولورسان بير قوى نين دستگيرى عبادت يوخسا ساللانما بهشته آياقلارين چولاقدى چيخما گشته اطاعت ائتيمه ييبسن اومما رحمت جهنم دير يئرين گئت وئرمه زحمت
محمد باقر خلخالى نين فلسفى و دينى باخيشى حقينده داها آرتيق يازماق و دانيشماق اولار و بيز بونو گله جك تحليل لريميزين عهده سينه قويوروق. من بو مقاله نى محمد باقر خلخالى نين بو ايكى بيتى ايله كى, ثعلبيه كتابى نين سونوندا سويله ميشدير و اونون نه قدر تواضعكار اولماغينى گوسترير بيتيريرم.
خبر آلسا بيرى آديمى بالفرض اوزوم اوز آديمى قوى ائيله ييم عرض فنون معرفتدن خالييم من محمد باقر خلخالييم من
